Marie Tångeberg 85 iir

Marie ma har trii doochterne

Liiw Marie, liiwe loonsmååns än geeste,
85 iir Marie Tångeberg as önj ham ål en grün än kam tuhuupe, am et iirdäisbjarn tu fiiren än deerma uk da maning goue belaawen, wat arken foon üs ma ha hätj heet.

Dåt e Friisk Foriining ouer tu en empfång lååsiid heet, wiset, dåt we et bait iirdäisbjarn ai bloot ma en priwootperson tu douen hääwe, ouers uk ma en öfentlik persöönlikhäid, en national-frasch persöönlikhäid. Huum köö was uk seede et frasch fänomeen
– Marie Tångeberg

Et Nordfriisk Instituut häi for tou iir tut teema „Wat as for de frasch?“ en amfrååge bai da lasmoote foon frasche feriine mååged. Et schölj forn däi bränge, wat e frasch identiteet ütmååget. Ma ferwunern wörd deer bili oofting en persoon nååmd, wat fort frasch stoont: Marie Tångeberg.
En persoon as program – ouers wat mååget dåtdeer frasch fänomeen üt?

Tubai as bemårkd: Et hiirt sääker tu da „Nebenwidersprüche“ foon e frasch bewääging, dåt da äine en fraschen keempe as Marie lung as Marichen än deerma önj e deminutiv (Verkleinerungsform) nååmd hääwe.

Marie as pädagoog. Önj di griichische san foont uurd san et da sloowe, wat e dränge tut schölj, tu e liirere fääre. As fraschen as Marie fåli was nån sloowe, ouers dåt mat wäi wisen, fülie, dåt drååwet hare uugen nooch. Jü dotsiirt ai, jü mååget nailik, stalt frååge, scharpet di löke aw e amwråål än teelt e fantasii önj e bjarne. Jü fjart ja tu oplysning, mååget ja duuchti jam seelew waasen tu schååfen.

Ik hääw dåt priwileeg hädj än wees harn schouler. Än maning foon jam san et önj e widre san je uk wään.


Önj e schöljtid hääwe we ma har boole önjt Lungbärjer Hoolting soomeld – et hiilj schölj. Eeftert heet jü üs önj Risem Schölj ferteeld, wat we nau soomeld häin, hü da boole hätjen aw frasch, aw tjüsch än dånsch – was uk aw latiinsch –, weer’s tu ääsen wjarn unti gafti än weertu huum’s iir ouers nuch brükd heet.
Da boole tu ääsen wörden dan önjt schölj uk broosed än enarken füng en stuk brüüdj ma boole tu småågen. Sü as dåt bai Marien, åltids di hiile mansche ma åål sin sane.

En ouder tääl: Ik koon nuch tånke, dåt we wat apfääre schönj tut inwaien foon Risem Bjarnetün, et mötj 1970 / 71 wään weese. Bertold Bahnsen häi deerfor söried, dåt we giilj üt Kil füngen fort bag. Deer schönj we dränge – ambai 8 iiir üülj - dan da tra busekjarls, en sungstuk foon Nis Albrecht Johannsen, apfääre. We wörden ai bloot ütstafiird än schönj natörlik e takst sääker schunge koone ma entspreegen performance, ouers Marie kjard ma üs – büte for e unerruchtstid – uk eefter Bungsil, weer dåt stuk je spalt, deerma we wusten, weerouer we süngen än e bedjüsing foon Bungsil kånden.

Dåt, weerouer da moderne liirploone fort schölj schriwe, hääwe we praktisch belaawed. Ik dou jarlik tu, dåt ik – än deer ban ik was ai åliine – ai mafüngen hääw, wat forn engagement, kreatiiwiteet än for ålem büüen deer ääder sätj, üs suk belaawen tu ferschååfen. We wjarn dideere standard foon Risem Schölj iinjfåch waane. Sü hääwe har schoulere maning tääle, wat wise, hü briidj, engajiird än – ai manst ma liiwde än hart – Marie unerruchted heet. Dåt heet bai üs bjarne spoore eefterleet, ouers ik koon nooch mårke, dåt da wåksne, wat jam et gune än hiir än liir foon Marien, jüst sü innümen san.
Marie kamt har briidj künstlerisch talänt bai dåt, wat’s forheet, gödj tu påås. Et schiksool, di Hiire unti huum uk åltids deerfor feruunduurdlik as, talente unert följk tu ferdiilen, as gåns was ai süüni ween, as´r tu Marien köm.

Ik liiw ouers ai, dåt we et fäänomeen Marie Tångeberg deerma ål tu påken hääwe.

Marie wårt ai ma konwentsjoonäl energii önjdraawen, dåt köö har grut än stääwi lååsting ouer da maning iirnge ai ferklååre, ai as pädagoog, ai as künstler unti as engajiird forwüset foon e Foriining for nationale Friiske.
We mönje ai ferjeese, dåt Marie uk en „homo politicus“ as. Ai miinjd önj en parteipolitischen san, likewälj deer nån twiwel as, weer jü parteipolitisch stoont, ouers dåt miinj ik heer ai.

Jü as har was am e wjarde, jü wiitj, dåt huum e wjarde wååre schal än dåt huum deertu uk aktiiw weese mötj. Aktiiw önj e san foon konkreet uugen for spräke än kultuur än aktiiw önjt strääwen deerfor. Huum fäit sin äin kultuur ai schångd, huum schal for har plåts önj e wråål strääwe, ouers fäit huum iinjfåch ouderföljks kultuur awkrööged.
Suner streewen än aktiiwen insats koon huum sin wjarde ai wååre.

Dåt as hare credo än dåt unerschååst har foon maning oudere frasche. Da miine, frasche wjarde koone blot önjt museum unti önj en sliiks reserwaat apwåård än konserwiird wårde.

Mariens frasch was-weesen heet sin rödje önj e frasche traditsjoone än önjt följklik kultuurferstönjen foon da dånsche Folkehøjskoler, weer jü et ferschääl foon et elitäär bildungsbürgerlik tjüsch süsteem tut egalitäär än liberåål dånsch bildungsideåål kånenliird heet.

Marie mååget en intelektuäl stärke kombiniird ma en följklik manschebil üt, wat har önj e lååge ferseet ouer e dik tu kiiken – klåår kiming – än åltids e fätj aw e jard än e manschlik dimensjoon önjt uug tu hüüljen – rüm hart.

E kontakt tu e dånsch wråål heet for har uk bedjüsed, dåt’s as „dänischer Wolf im friesischen Schafspelz“ önjsänj wörd. Marie as en uulew, en fraschen ulew. Jü eet Kleingläubige tu doord. Dåt et bai e nationalpolitisch konkurens oofting ai iinjsen tu en frasch schäipeschan långt, as heer bloot tubai nåmd.

Marie strääwed politisch ai önj e jarst ra, deer häi’s måkere as Carsten Boysen än Berthold Bahnsen tu, likewälj wus jü ai maner politisch. Wat konkreet feranere, uk instalinge önj e hoode. Önj ferschääl tu Carsten än Bertold schölj jü har as wüset önj en tjüsch kjarlswråål döörseete. Am et ma dåt bil foon berüümte doonsere Fred Astair än Ginger Rogers tu seeden, dåt håt manst dåt seelwie lååste as da kjarls, ouers deerbai nuch reeglings än aw huuge häägle.

Hü reagiirt nü e ofisiäl tjüsch amwråål aw Marien? Wat mååget huum ma sü’n resoluut natsjoonåål-frasch wüset? Jarst iinjsen ignoriire sü lung as et gungt, dan hanerhoolte önj e wäi leede, tuleest loowe. Nuch made 1980er iirnge wörd iinj foon Marie har doochterne, wat am e tjüsch stootsbürgerschap seecht häi, dåt önjsäken foon e loonsferwålting ouflaand. Da mötjstönjere wusten nooch, weer än weerfor Marie stöö, än dåt wus jütid ai di tjüsche mainstream.

Tiin iir eefter har pensjooniiring füng Marie 1995 di Hans-Momsen-Pris foon e Kris Nordfraschlönj Önj nationalpolitischen prooports ma Friedrich Johannsen - Fiete „Blaulicht“ - üt Ääderstää. Än 1999 et fertiinstkrüs foon e Bundesrepublik Deutschland üt e hönj foon Bundespräsident Johannes Rau. Huum koon siinj, deer heet ham nooch wat dänj. Sü anere jam e tide, Marie tuurst et ai, jü köö har trou bliwe.
Ik wal ouers deerfor woorschue, Marie hiirt ouers ai aw en podest. Dåt loowen än prisen, „ütnoome fänomeen“, „eneståene“, „einmalig, lässt sich nicht übertragen“ äsw. as ai dåt, wat Marie har wirken än jü seelew üs liirt.
Deer steecht fåli was jarlik önjerkåning önj suk üttiikninge än loowen. Ouers mat aw podest stalen, namt huum har üt e diskurs – üt et maenouder snååken am bäädere liising streewen än üt e ferglik. Huum neutralisiirt har deerma, har wat åltids, want nüsi as uk iinjt süsteem uuget, deerdöör dåt meeklike än scheenboor joornene standards döör en frasch praksis önj frååge stalt wårde.
Jü schal pårt foon e diskurs bliwe. Har lååsting än harn boose san åltids nuch sü aktuäl än ünmeeklik, as’s mån weese koone.
Huum hiirt oofting: „Dåt koon bloot Marie, we koone et ai.“ Jåå, sügoor: „We döre än töre et ai.“ Dåt as jüst dåt, weerfor Marie ai stoont. Et as was wäär: Jåå, Marie, jü koon!
Har boose as for üs foole eerer: „Jåå ferdoori nuch iinjsen, we koone åål! Sii tu, dåt we önj e gung kaame!“
We wan et iirdäisbjarn nü tuhuupe huuch laawe lätje.

Thede Boysen, önj e oktoober 2009